Trong đời sống văn hóa của cộng đồng Khmer Nam Bộ, nghệ thuật tạo hình giữ một vị trí quan trọng, phản ánh thế giới quan, tín ngưỡng, thẩm mỹ và những giá trị văn hóa được trao truyền qua nhiều thế hệ. Bên cạnh hệ thống bích họa tại chánh điện, sala và tranh kính, Preah bot (tranh Phật trên vải) là một loại hình mỹ thuật truyền thống mang những đặc trưng riêng, gắn bó mật thiết với đời sống Phật giáo và sinh hoạt văn hóa của đồng bào Khmer.

Preah bot (tranh Phật trên vải), hiện vật thuộc sưu tập của Bảo tàng Vĩnh Long

Đặc điểm và nội dung nghệ thuật

         Preah bot là loại hình tranh được vẽ thủ công trên nền vải, phổ biến là vải kate, cotton hoặc lụa màu trắng. Tranh thường có kích thước tương đối lớn, chiều dài khoảng 1,5m - 3 m, chiều rộng khoảng 1m - 1,5 m. Hai đầu tranh thường được gắn thanh tre nhằm tạo thuận lợi cho việc treo, cuộn và bảo quản.

         Nội dung của Preah bot chủ yếu thể hiện cuộc đời, hành trạng và các sự tích liên quan đến Đức Phật Thích Ca Mâu Ni; bên cạnh đó còn có những câu chuyện mang nội dung giáo dục đạo đức, đề cao lòng từ bi, hướng con người đến việc hành thiện và tránh điều ác. Một tác phẩm có thể thể hiện một hoặc nhiều cảnh, được sắp xếp theo trình tự và nội dung của câu chuyện.

         Về màu sắc, Preah bot có sự phong phú, đa dạng tùy thuộc vào khả năng sáng tạo và phong cách thể hiện của từng nghệ nhân, họa sĩ. Các gam màu vàng, cam thường được sử dụng làm màu chủ đạo, gợi liên tưởng đến màu y cà sa và hào quang của Đức Phật, góp phần thể hiện sự tôn nghiêm, trí tuệ và giác ngộ. Những màu xanh, trắng được sử dụng để thể hiện cảnh quan thiên nhiên như cây cối, sông suối…, tạo nên không gian thanh tịnh, phù hợp với bối cảnh tu tập, học đạo và thiền định.

         Với kỹ thuật tạo hình thủ công, các nhân vật, cảnh vật và sự kiện được thể hiện qua nhiều chi tiết, đường nét và màu sắc. Có thể xem Preah bot như một hình thức trực quan hóa các tích truyện Phật giáo, giúp người xem tiếp cận và ghi nhớ những nội dung giáo lý thông qua hình ảnh.

         Một trong những ưu điểm của Preah bot là chất liệu vải có trọng lượng nhẹ, thuận tiện cho việc vận chuyển, treo và sử dụng trong nhiều không gian khác nhau như nhà ở, sala, chánh điện hoặc trong các dịp lễ, nghi lễ và sinh hoạt cộng đồng của người Khmer.

Preah bot được thể hiện theo bố cục nhiều cảnh, tái hiện các nhân vật và nội dung Phật giáo qua nghệ thuật tạo hình truyền thống của người Khmer

Giá trị trong đời sống văn hóa, tín ngưỡng của người Khmer

         Preah bot thường được người dân đặt vẽ hoặc mua để cúng dường cho chùa, qua đó thể hiện lòng thành kính đối với Đức Phật và nguyện tích tạo phước báu. Trong một số trường hợp, tranh được thỉnh từ chùa về treo tại gia đình vào những dịp có tang lễ, lễ giỗ, tụng kinh hoặc các nghi lễ Phật giáo như dâng y, cầu siêu, an vị tượng Phật…

         Trong đời sống tinh thần của cộng đồng Khmer theo Phật giáo Nam tông, hình ảnh Đức Phật trên Preah bot vừa mang ý nghĩa tôn giáo, vừa có giá trị giáo dục đạo đức. Hình ảnh và các tích truyện Phật giáo được thể hiện trên tranh góp phần nhắc nhở con người hướng đến đời sống thiện lành, giữ gìn tâm trong sáng, làm việc thiện và tích lũy công đức.

         Đồng thời, việc sử dụng Preah bot trong các nghi lễ liên quan đến người quá cố còn thể hiện quan niệm của cộng đồng về sự vô thường của đời người, nhắc nhở người sống về các quy luật sinh - lão - bệnh - tử và ý nghĩa của việc tu dưỡng, hành thiện trong cuộc sống.

         Như vậy, Preah bot không chỉ là một sản phẩm nghệ thuật tạo hình mà còn là một bộ phận của di sản văn hóa vật thể gắn với đời sống tín ngưỡng, tôn giáo và sinh hoạt cộng đồng của người Khmer, phản ánh sự kết hợp giữa nghệ thuật, tín ngưỡng và giáo dục đạo đức.

Hiện vật Preah bot được trưng bày tại không gian giới thiệu tín ngưỡng, tôn giáo của Bảo tàng Văn hóa dân tộc Khmer

Công tác sưu tầm và phát huy giá trị tại Bảo tàng

         Nhằm bảo tồn, lưu giữ và phát huy giá trị di sản văn hóa của cộng đồng Khmer, từ năm 1997, khi Bảo tàng Văn hóa dân tộc Khmer tỉnh Trà Vinh đi vào hoạt động, công tác sưu tầm, kiểm kê và bảo quản các loại hình hiện vật liên quan đến đời sống văn hóa, tín ngưỡng của đồng bào Khmer đã được quan tâm thực hiện. Qua quá trình sưu tầm, đến nay bảo tàng đã kiểm kê 35 hiện vật Preah bot, chủ yếu có niên đại thế kỷ XX. Phần lớn hiện vật có nguồn gốc từ các chùa Khmer và hộ gia đình đồng bào Khmer đang sinh sống tại địa phương.

         Năm 2024, Bảo tàng Tổng hợp Trà Vinh đã tổ chức Hội đồng và quyết định thành lập Bộ sưu tập Tranh Phật trên vải (Preah bot). Đây là một trong những bộ sưu tập hiện vật chuyên đề của bảo tàng, gồm 35 hiện vật, tập trung vào nhiều chủ đề Phật giáo như Phật đản sinh, Độ phụ mẫu, Niết bàn và các nội dung liên quan.

         Hiện nay, sau khi thực hiện việc sắp xếp đơn vị hành chính, bộ sưu tập được tiếp tục quản lý, bảo quản và phát huy giá trị trong hệ thống Bảo tàng Vĩnh Long. Trong đó, 02 hiện vật Preah bot được lựa chọn trưng bày thường xuyên tại Phòng số 01 của Bảo tàng Văn hóa dân tộc Khmer, thuộc nội dung tín ngưỡng và tôn giáo. Thông qua hệ thống trưng bày, hiện vật góp phần giới thiệu đến công chúng những giá trị đặc sắc của nghệ thuật tạo hình truyền thống Khmer, đồng thời giúp nhận diện vai trò của Phật giáo trong đời sống văn hóa, tinh thần của cộng đồng Khmer Nam Bộ.

         Việc sưu tầm, kiểm kê, bảo quản và tổ chức trưng bày Preah bot không chỉ góp phần lưu giữ những giá trị nghệ thuật đang có nguy cơ mai một mà còn tạo cơ sở cho công tác nghiên cứu, giáo dục và phát huy giá trị di sản văn hóa Khmer. Mỗi bức Preah bot vì thế không đơn thuần là một tác phẩm hội họa trên vải, mà còn là nguồn tư liệu trực quan phản ánh đời sống tín ngưỡng, quan niệm thẩm mỹ và khả năng sáng tạo của cộng đồng Khmer qua thời gian./.

TÀI LIỆU THAM KHẢO

1. Bảo tàng Tổng hợp Trà Vinh (nay là Bảo tàng Vĩnh Long), Hồ sơ, lý lịch hiện vật và sổ kiểm kê Bộ sưu tập Tranh Phật trên vải (Preah bot), tư liệu lưu trữ nội bộ.

2. Bảo tàng Tổng hợp Trà Vinh (nay là Bảo tàng Vĩnh Long), Hồ sơ Bộ sưu tập Tranh Phật trên vải (Preah bot), 2024, tư liệu lưu trữ nội bộ.

3. Ngô Văn Doanh, 2000, Văn hóa Khmer Nam Bộ, NXB Văn hóa Dân tộc.

4. Sơn Nam, 2009, Đình miếu và lễ hội dân gian miền Nam, NXB Trẻ.

5. Phan An (chủ biên), 2014, Người Khmer ở Nam Bộ, NXB Khoa học Xã hội.