Trong hai cuộc kháng chiến chống thực dân Pháp và đế quốc Mỹ, chính quyền thực dân đã xây dựng hệ thống nhà tù dày đặc nhằm dập tắt phong trào cách mạng.

Tại Vĩnh Long, Khám lớn Vĩnh Long được thực dân Pháp xây dựng năm 1915, trên diện tích khoảng 4.000 m2 ở vị trí kề bên dinh Tỉnh trưởng và gần Tòa án tỉnh. Việc đặt Khám lớn ở vị trí trên là để chính quyền thực dân có thể quản lý chặt chẽ nhà tù, theo dõi, giám sát tình hình tổ chức đấu tranh của tù nhân, để Tỉnh trưởng kịp thời ra lệnh đàn áp, đánh phá các tổ chức trong tù, đồng thời khủng bố tinh thần người dân. Hơn nữa, việc đặt Khám lớn tại đây còn nhằm mục đích dùng những người làm cách mạng đang bị giam giữ làm "lá chắn sống” để bảo vệ Tỉnh trưởng trước các đợt tấn công của lực lượng giải phóng.

Khám lớn Vĩnh Long là nơi ghi dấu nhiều tội ác của thực dân, đế quốc và tay sai, tại nơi đây, nhiều người con đất Vĩnh Long và nhiều nơi khác đã anh dũng hy sinh, góp phần viết nên trang sử hào hùng, vẻ vang của dân tộc. Chỉ riêng giai đoạn từ năm 1930 đến năm 1975, đã có hàng trăm cán bộ, Đảng viên cùng hàng ngàn đồng bào yêu nước ở Vĩnh Long và các tỉnh lân cận bị bắt, giam giữ tại Khám lớn, trong đó nhiều người sau này trở thành anh hùng lực lượng vũ trang nhân dân, nhiều đồng chí là lãnh đạo tỉnh Vĩnh Long, như các ông Nguyễn Văn Thiệt, Nguyễn Hữu Thế, Trịnh Văn Lâu, Hồ Minh Mẫn, Nguyễn Ký Ức, Nguyễn Văn Đời….

Bí thư Tỉnh ủy Vĩnh Long qua các thời kỳ bị địch bắt giam tại Khám lớn Vĩnh Long

Tượng: Khí phách người cộng sản kiên trung Hồ Minh Mẫn - Tác giả: Nguyễn Văn Rol

Tiêu biểu trong số đó là đồng chí Hồ Minh Mẫn, nguyên Bí thư Tỉnh ủy Vĩnh Long. Năm 1959, ông bị bắt trong một trận càn và bị biệt giam ở khám Công an tỉnh hơn một tháng, sau đó ông bị đưa về giam ở phòng 1 Khám lớn Vĩnh Long, ông từng kể: phòng giam có bề ngang độ 10 mét, dài độ 35 mét nhưng địch thường xuyên giam giữ từ 700 đến 800 người, tù nhân chỉ mặc quần đùi, thay phiên nhau kẻ nằm người ngồi, mồ hôi với mùi hố xí càng làm không gian thêm bức bối, ngột ngạt…

Sau khoảng 10 ngày giam ông ở phòng 1, giám thị lại bắt ông sang phòng biệt giam. Tại đây, có lần ông giết muỗi lấy máu vẽ cờ đỏ sao vàng lên tường và chào cờ mỗi buổi sáng, bị giám thị trại giam phát hiện, ông bị còng một tháng mới được thả. Thời gian ở phòng biệt giam, biết mình sẽ chịu án tử hình nhưng ông vẫn giữ vững lập trường, ý chí kiên định của người chiến sĩ cộng sản, ông tranh thủ mọi lúc mọi nơi để tuyên truyền về đường lối cách mạng, về lòng yêu nước, về âm mưu của đế quốc Mỹ và tay sai, bẻ gãy mọi luận điệu xuyên tạc của địch.

Trước khi bị đày sang khám Chí Hòa, ông đã viết lên tường phòng giam bốn câu thơ:

“Máu ta tô thắm màu cờ,

Thây ta xây đắp cõi bờ thêm tươi.

Đầu ta dù bị đoạn rơi,

Chí ta sống mãi muôn đời vì dân.”

Đồng chí Hồ Minh Mẫn bị giam cầm tại phòng biệt giam khám lớn Vĩnh Long.

Tháng 11/1960, bị địch đưa lên giam tại Khám Chí Hòa rồi đày biệt xứ ra Côn Đảo. Ngày 27/01/1973, Hiệp định Paris được ký kết, thực hiện các điều khoảng trong Hiệp định Paris, địch trao trả 128 anh em tù tàn phế ở Côn Đảo trong đó có đồng chí Hồ Minh Mẫn.

Trong chốn lao tù, mặc dù thường xuyên bị tra khảo, dụ dỗ và đàn áp, đồng chí vẫn giữ vững khí tiết của người Đảng viên cộng sản, tuyệt đối trung thành với lý tưởng cách mạng. Những ngày tháng trong ngục tù nhưng không làm suy giảm ý chí, mà trái lại càng làm tôi luyện bản lãnh chính trị, khả năng lãnh đạo và tinh thần kiên cường của đồng chí. Sau ngày giải phóng, đồng chí được Đảng và nhà nước tin tưởng giao trọng trách Bí thư Tỉnh ủy Cửu Long.

Hơn 50 năm hoạt động cách mạng đồng chí Hồ Minh Mẫn đã được Đảng và nhà nước tặng thưởng: Huân chương Độc lập hạng Nhì; Huân chương kháng chiến chống Pháp hạng Ba; Huân chương kháng chiến chống Mỹ hạng Nhất; Huân chương Giải phóng hạng Nhất, Nhì; Huân chương Quyết thắng hạng Nhất; Huy hiệu 70 năm tuổi Đảng; Kỷ niệm chương “chiến sĩ cách mạng bị bắt tù đày”; cùng nhiều phần thưởng cao quý khác.

Nhiều chứng tích còn đang lưu giữ tại Khám lớn Vĩnh Long là minh chứng lịch sử về trường học đấu tranh cách mạng của các chiến sĩ cộng sản.

Đây là một trong ba hồ nước dành cho các tù nhân sinh hoạt khi bị giam cầm tại Khám lớn Vĩnh Long.

Phòng giam tù thường phạm tại Khám lớn Vĩnh Long.

Trong những năm qua, di tích Khám lớn Vĩnh Long đã tiếp đón hàng ngàn lượt khách đến tham quan, học tập, nghiên cứu, trong đó có nhiều đoàn khách là cán bộ, tù chính trị qua các thời kỳ, lực lượng Đoàn viên, thanh niên.

Bên cạnh đó, Bảo tàng sẽ tổ chức các buổi tọa đàm về di tích, về các đồng chí từng bị giam giữ tại đây cho lực lượng học sinh sinh viên, đoàn viên thanh niên ngay tại di tích, nhằm khơi dậy tinh thần yêu nước, niềm tự hào và lòng biết ơn các thế hệ cha ông đã đấu tranh và hy sinh vì sự nghiệp giải phóng dân tộc và giáo dục truyền thống cách mạng cho các thế hệ hôm nay và mai sau.

*Nguồn: Bảo tàng Vĩnh Long