Có những hiện vật khi đứng trước nó, người xem không khỏi dừng lại thật lâu. Chiếc tủ gỗ cẩn xà cừ đang được lưu giữ tại không gian trưng bày Văn hóa các dân tộc tại Bảo tàng Vĩnh Long là một điển hình. Cao hơn hai mét, thân tủ đen bóng theo năm tháng, nổi bật trên đó là hàng trăm mảnh xà cừ lấp lánh ánh ngũ sắc, khi ẩn khi hiện theo từng góc nhìn và ánh sáng chiếu vào.

Từ một tư gia đến bảo tàng

Chiếc tủ vốn là vật dụng trang trí nội thất trong ngôi nhà của Hội đồng Quản hạt Trần Đình Bảo, tọa lạc tại số 35, đường 2 Tháng 9, phường 1, thị xã Vĩnh Long xưa (nay thuộc phường Long Châu, tỉnh Vĩnh Long). Sau ngày 30/4/1975, ngôi nhà cùng các hiện vật bên trong được Ban Tuyên giáo Tỉnh ủy tiếp quản. Trải qua nhiều lần chuyển giao, sau khi hợp nhất năm 2008 – chiếc tủ cuối cùng được bàn giao về Bảo tàng Vĩnh Long, nơi nó tiếp tục hành trình của mình như một hiện vật được gìn giữ và giới thiệu đến công chúng.

Một tác phẩm nghệ thuật bằng gỗ và xà cừ

Nhìn tổng thể, tủ có dáng hình hộp chữ nhật, đường nét chắc chắn, cân đối, mang phong cách nội thất của một gia đình có địa vị đầu thế kỷ XX. Nhưng vẻ đẹp thật sự của chiếc tủ nằm ở phần trang trí cẩn xà cừ tinh xảo phủ khắp bề mặt.

Phía trên mặt chính diện là đôi phượng hoàng chầu nhau quanh một vòng tròn âm dương, xung quanh là mây cuộn, tua rua bay lượn mềm mại – một bố cục vừa trang trọng vừa sống động. Phía dưới là các mảng hoa văn hoa mai hóa rồng, hoa mai cách điệu, được sắp xếp song song đầy nhịp điệu. Hai cánh cửa chính của tủ là nơi người nghệ nhân xưa gửi gắm nhiều tâm huyết nhất, phần trên mỗi cánh cửa cẩn hình rồng hí mẫu đơn cùng câu thơ chữ Hán, phần dưới cẩn đôi chim phượng bay lượn giữa hoa mẫu đơn nở rộ. Ở phần chân trước, những họa tiết dơi cách điệu và dây lá mềm mại như nối tiếp câu chuyện trang trí từ trên xuống dưới. Hai bên đố tủ được chạm hoa văn con tiện, tạo điểm nhấn kiến trúc cho toàn bộ khối tủ.

Tất cả những chi tiết ấy đều được thực hiện bằng kỹ thuật cẩn xà cừ thủ công truyền thống – một nghề đã có mặt ở Việt Nam từ rất lâu đời. Để tạo nên một họa tiết như đôi phượng trên đầu tủ, người thợ phải trải qua rất nhiều công đoạn tỉ mỉ: chọn từng mảnh vỏ ốc xà cừ có ánh màu phù hợp, cưa, mài cho phẳng, khảm ghép vào nền gỗ đã đục sẵn, rồi mài giũa, đánh bóng để các chi tiết nổi bật lên trên nền gỗ màu đen huyền. Một sản phẩm cẩn xà cừ đẹp không chỉ đòi hỏi đôi tay khéo léo mà còn cả sự kiên nhẫn và con mắt thẩm mỹ được tôi luyện qua nhiều năm.

Giá trị còn lại đến hôm nay

Hơn một thế kỷ đã trôi qua, chiếc tủ vẫn giữ được gần như nguyên vẹn những hoa văn cẩn xà cừ tinh tế của mình. Đó không chỉ là một món đồ nội thất quý giá của một gia đình có địa vị ở Vĩnh Long xưa, mà còn là minh chứng sống động cho trình độ tay nghề, gu thẩm mỹ và đời sống văn hóa của người Nam Bộ đầu thế kỷ XX. Mỗi đường nét cẩn trên tủ là kết tinh của sự công phu, tỉ mỉ – điều mà những sản phẩm sản xuất hàng loạt ngày nay khó lòng có được.

Đứng trước chiếc tủ trong không gian trưng bày tại bảo tàng, người xem không chỉ chiêm ngưỡng một hiện vật cổ, mà còn như được chạm vào một lát cắt ký ức của vùng đất Vĩnh Long – nơi những giá trị thủ công truyền thống từng hiện diện rất đỗi tự nhiên trong đời sống thường nhật.

TÀI LIỆU THAM KHẢO

1. Bảo tàng Lịch sử Quốc gia (2016), Khảm trai truyền thống – một loại hình nghệ thuật độc đáo của Việt Nam, 29/02/2016, https://baotanglichsu.vn/vi/Articles/2001/66886/kham-trai-truyen-thong-mot-loai-hinh-nghe-thuat-djoc-djao-cua-viet-nam.html.
2. Redsvn.net (2025), Khảm xà cừ – chất liệu mỹ thuật truyền thống đặc sắc của người Việt, 09/04/2025, https://redsvn.net/kham-xa-cu-chat-lieu-my-thuat-truyen-thong-dac-sac-cua-nguoi-viet2/.
3. Cẩm nang nghề Khảm Xà Cừ (không rõ tác giả), Nghệ thuật khảm xà cừ truyền thống, https://canocxacu.com/tin-tuc/nghe-thuat-kham-xa-cu-truyen-thong-273.html.
4. Bảo tàng Vĩnh Long, Hồ sơ hiện vật Tủ gỗ cẩn xà cừ, tài liệu lưu trữ nội bộ.