Trong đời sống văn hóa của đồng bào Khmer Nam Bộ, ghe Ngo là một hình ảnh đặc trưng, gắn liền với tín ngưỡng, lễ hội và tinh thần đoàn kết cộng đồng. Đặc biệt, trong lễ hội Ok Om Bok hằng năm, hội đua ghe Ngo là hoạt động văn hóa, thể thao được đông đảo người dân và du khách quan tâm. Những chiếc ghe Ngo rực rỡ sắc màu cùng nhịp chèo đồng đều, mạnh mẽ tạo nên không khí sôi nổi, góp phần làm phong phú đời sống văn hóa tinh thần của đồng bào Khmer vùng Nam Bộ.

Ghe Ngo của chùa Pesey Vararam (chùa Ba Si) được lưu giữ, trưng bày tại Bảo tàng Văn hóa dân tộc Khmer tỉnh Vĩnh Long

         Hiện nay, Bảo tàng Văn hóa dân tộc Khmer tỉnh Vĩnh Long đang lưu giữ và trưng bày một chiếc ghe Ngo của chùa Pesey Vararam (chùa Ba Si), ở ấp Giồng Chùa, xã Phương Thạnh, huyện Càng Long, tỉnh Trà Vinh, nay thuộc xã Bình Phú, tỉnh Vĩnh Long. Chiếc ghe được hình thành từ sự đóng góp kinh phí của bốn ngôi chùa gồm: Pesey Vararam (Ba Si), Pisesaram (Bình Phú), Bodhiculàmani (Ấp Sóc) và Sanvarithisak (Ấp Lưu Tư), cùng với sự hỗ trợ kinh phí của tỉnh. Ghe được nghệ nhân Kim Crụp, tỉnh Sóc Trăng, nay thuộc thành phố Cần Thơ, thiết kế và đóng vào năm 1997. Trong quá trình sử dụng, ghe đã được sơn sửa hai lần nhằm duy trì chất lượng và bảo tồn các giá trị văn hóa, tâm linh gắn với chiếc ghe.

         Ghe Ngo được đóng ráp từ 27 tấm ván gỗ sao, mỗi tấm dày khoảng 5 cm, chiều dài toàn bộ chiếc ghe là 28 m. Phần đầu và đuôi ghe được chế tác từ những khúc gỗ nguyên khối. Dọc theo lườn ghe có một thanh gỗ dài từ đầu đến cuối thân ghe, thường gọi là “cây cần câu”, góp phần tăng độ chắc chắn cho ghe. Lòng ghe được chia thành 25 khoang; mỗi khoang có một thanh ngang vừa đủ cho 2 vận động viên ngồi chèo. Khi tham gia thi đấu, ghe có khoảng 50 vận động viên cùng 3 người điều khiển.

Bên trong lòng ghe Ngo với hệ thống khoang và thanh ngang phục vụ vận động viên

         Không chỉ có giá trị về kỹ thuật chế tác, ghe Ngo còn mang giá trị mỹ thuật, thể hiện những dấu ấn đặc trưng trong nghệ thuật Khmer. Thân ghe được trang trí bằng các họa tiết mô phỏng hình đầu linh vật thần thoại Makara (Mkor). Các họa tiết được cách điệu với đường nét mềm mại, kết hợp hài hòa các màu xanh, đỏ, vàng, tạo nên vẻ đẹp sinh động và đặc trưng cho chiếc ghe Ngo.

oạ tiếp mô phỏng hình đầu linh vật thần thoại Makara trên ghe Ngo

Họa tiết trang trí trên thân ghe Ngo với màu sắc và đường nét mang dấu ấn văn hóa Khmer

         Đối với đồng bào Khmer, ghe Ngo không đơn thuần là phương tiện phục vụ thi đấu mà còn được xem là vật thiêng, gắn với đời sống tín ngưỡng. Quá trình làm và sử dụng ghe gắn với nhiều nghi lễ truyền thống như lễ xin cây làm ghe, mời thần cây về làm thần ghe, khởi công, khánh thành, đưa ghe về nhà ghe, hạ thủy để tập luyện và xuất ghe tham dự lễ hội. Các nghi lễ thể hiện sự tôn kính đối với chiếc ghe, đồng thời gửi gắm mong ước bình an, thuận lợi cho đội đua trong quá trình thi đấu.

Mô hình ghe Ngo và hình ảnh các nghi lễ liên quan đến ghe Ngo được trưng bày tại Bảo tàng Văn hóa dân tộc Khmer tỉnh Vĩnh Long

         Hằng năm, vào khoảng mùng 10 tháng 10 âm lịch, ghe Ngo được làm lễ hạ thủy để bắt đầu tập luyện. Chiếc ghe được đưa xuống sông Ba Si để đội đua làm quen với ghe và phối hợp nhịp chèo. Đến ngày 14 tháng 10 âm lịch, ghe Ngo có mặt tại sông Long Bình để tham gia giải đua trong khuôn khổ lễ hội Ok Om Bok. Bên cạnh đó, ghe Ngo chùa Ba Si còn tham gia nhiều giải đua do các địa phương tổ chức.

         Qua các cuộc thi, đội ghe Ngo chùa Ba Si đã đạt 23 giải ở các cấp. Trong đó, có 2 huy chương Vàng tại Giải đua ghe Ngo toàn quốc năm 2007; 2 huy chương Vàng tại Ngày hội Văn hóa Khmer Nam Bộ năm 2011 và 1 huy chương Vàng tại Giải đua ghe Ngo Đồng bằng sông Cửu Long năm 2015. Những thành tích này là niềm tự hào của các vận động viên và cộng đồng phum, sóc, đồng thời góp phần khẳng định vai trò của ghe Ngo trong việc gìn giữ và phát huy các giá trị văn hóa truyền thống của đồng bào Khmer.

Hình ảnh đội ghe Ngo thi đấu tại giải Đua ghe Ngo trong Lễ hội Ok- Om-Bok được trưng bày tại Bảo tàng Văn hóa dân tộc Khmer tỉnh Vĩnh Long

         Năm 2021, Sư cả Thạch Thanh Huyền cùng Ban Quản trị chùa Ba Si thống nhất bàn giao chiếc ghe Ngo cho Bảo tàng Văn hóa dân tộc Khmer để bảo quản và trưng bày. Việc tiếp nhận chiếc ghe góp phần bảo tồn một hiện vật có giá trị về lịch sử, văn hóa, tín ngưỡng; đồng thời tạo điều kiện để người dân và du khách tìm hiểu về kỹ thuật chế tác, các nghi lễ và hoạt động đua ghe Ngo của đồng bào Khmer Nam Bộ.

         Ghe Ngo là một hiện vật tiêu biểu phản ánh đời sống văn hóa, tín ngưỡng và tinh thần đoàn kết của đồng bào Khmer Nam Bộ. Từ kỹ thuật chế tác, nghệ thuật trang trí đến các nghi lễ và hoạt động đua ghe, hiện vật góp phần giới thiệu những giá trị văn hóa truyền thống được trao truyền qua nhiều thế hệ. Việc bảo tồn và phát huy giá trị của ghe Ngo tại Bảo tàng Văn hóa dân tộc Khmer tỉnh Vĩnh Long góp phần gìn giữ bản sắc văn hóa Khmer, đồng thời giới thiệu sự phong phú, đa dạng của văn hóa các dân tộc Việt Nam đến công chúng./.

TÀI LIỆU THAM KHẢO

1. Trường Lưu (chủ biên) (1993), Văn hóa người Khmer vùng đồng bằng sông Cửu Long, Nxb Văn hóa Dân tộc, Hà Nội.

2. Huỳnh Thanh Quang (2011), Giá trị văn hóa Khmer vùng đồng bằng sông Cửu Long, Nxb Chính trị Quốc gia, Hà Nội.

3. Sơn Chanh Đa (2025), “Bảo tồn và phát huy giá trị ghe ngo - lễ hạ thủy ghe ngo của người Khmer tỉnh Sóc Trăng để phục vụ cộng đồng mùa lễ hội Ok Om Bok”, Tạp chí Văn hóa Nghệ thuật, số 596.

4. Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch (2022), Quyết định số 74/QĐ-BVHTTDL ngày 12/01/2022 về việc đưa Lễ hội Đua ghe Ngo của người Khmer tại tỉnh Sóc Trăng vào Danh mục di sản văn hóa phi vật thể quốc gia.

5. Cục Di sản văn hóa, “Lễ hội đua ghe Ngo của người Khmer”, Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch.

6. Bảo tàng Tổng hợp Trà Vinh (nay là Bảo tàng Vĩnh Long), Hồ sơ kiểm kê và hồ sơ hiện vật ghe Ngo của chùa Pesey Vararam (chùa Ba Si), tư liệu lưu trữ nội bộ.

7 Bảo tàng Tổng hợp Trà Vinh (nay là Bảo tàng Vĩnh Long), Hồ sơ tiếp nhận, bàn giao và tư liệu hình ảnh hiện vật ghe Ngo chùa Pesey Vararam (chùa Ba Si), năm 2021, tư liệu lưu trữ nội bộ.