Thuyền độc mộc là hình ảnh quen thuộc trong văn hóa Việt, được đục từ thân cây gỗ lớn. Không chỉ là phương tiện đi lại trên sông nước, thuyền còn phản ánh đời sống, kinh nghiệm và sự khéo léo của cư dân xưa. Đối với nhiều cộng đồng, đây còn là biểu tượng văn hóa, thể hiện sự gắn bó giữa con người với thiên nhiên.

         Tại khu vực Đồng bằng sông Cửu Long, nơi có hệ thống sông ngòi chằng chịt, thuyền độc mộc tuy không phổ biến như ở các vùng miền núi nhưng vẫn để lại những dấu tích đáng chú ý. Hiện nay, Bảo tàng Vĩnh Long đang lưu giữ và trưng bày một hiện vật thuyền độc mộc được phát hiện trên dòng sông Cổ Chiên, đoạn chảy qua xã Thanh Đức, huyện Long Hồ, tỉnh Vĩnh Long (nay thuộc xã Long Hồ, tỉnh Vĩnh Long).

         Hiện vật được phát hiện trong quá trình khai thác cát trên sông Cổ Chiên của Công ty Vạn Thành Phát. Sau khi được trục vớt, ông Lê Văn Phối, Giám đốc Công ty Vạn Thành Phát (địa chỉ số 17B, đường 14/9, xã Thanh Đức, huyện Long Hồ, tỉnh Vĩnh Long, nay thuộc xã Long Hồ, tỉnh Vĩnh Long) đã trao đổi và bàn giao hiện vật cho Bảo tàng Vĩnh Long vào ngày 08 tháng 6 năm 2012. Từ đó đến nay, hiện vật được đưa vào sưu tập, bảo quản và trưng bày tại bảo tàng, phục vụ nhu cầu tham quan và tìm hiểu của công chúng. Hiện nay, thuyền được trưng bày tại khu vực phía sau nhà trưng bày Truyền thống lịch sử cách mạng cùng với một số hiện vật khác như máy bay, máy chém, xe Daihatsu…

Mặt trước Thuyền Độc Mộc được phát hiện dưới lòng sông cổ chiên

xã Thanh Đức, huyện Long Hồ, tỉnh Vĩnh Long (cũ), nay xã Long Hồ, tỉnh Vĩnh Long.

         Thuyền độc mộc là loại thuyền được chế tác từ một thân cây gỗ lớn nguyên khối. Việc chế tác loại thuyền này đòi hỏi nhiều công sức, kỹ thuật và kinh nghiệm của người thợ. Trước hết, người thợ phải lựa chọn những loại gỗ có tỷ trọng thấp hơn nước nhằm đảm bảo khả năng nổi và độ bền khi sử dụng. Ở vùng núi, người ta thường lựa chọn cây đinh hương, trong khi ở vùng đồng bằng các loại gỗ như cây sao được sử dụng phổ biến hơn.

         Sau khi chọn được thân gỗ phù hợp, người thợ sẽ dùng các công cụ thủ công như rìu, búa để đẽo rỗng phần ruột thân cây và tạo hình thân thuyền theo kích thước mong muốn. Quá trình chế tác đòi hỏi sự chính xác cao, bởi vỏ thuyền phải đủ mỏng để giảm trọng lượng nhưng vẫn đảm bảo độ chắc chắn để chịu được tác động của sóng nước. Vì vậy, người chế tác thuyền độc mộc thường là những thợ thủ công lành nghề, có nhiều kinh nghiệm trong nghề.

         Trong dân gian còn lưu truyền một cách kiểm tra độ cân bằng của thuyền khá thú vị. Sau khi hoàn thành, thuyền được úp xuống và đặt một quả trứng gà đứng ở vị trí giữa lưng thuyền. Nếu quả trứng đứng vững mà không bị ngã thì chiếc thuyền được xem là đạt độ cân bằng tốt và khi hạ thủy sẽ ít bị nghiêng lệch.

Mặt sau Thuyền Độc Mộc

         Hiện vật có kích thước khá lớn so với nhiều thuyền độc mộc thông thường, với chiều dài 12,55 m, chiều cao nhất 72 cm và chiều rộng 91 cm, trọng lượng 02 tấn; niên đại trên 100 năm, được chế tác hoàn toàn bằng gỗ theo phương pháp thủ công truyền thống.

         Trong quá khứ, thuyền độc mộc là phương tiện di chuyển đường thủy phổ biến. Không chỉ phục vụ việc đi lại và vận chuyển, loại thuyền này còn mang ý nghĩa xã hội nhất định. Việc sở hữu một chiếc thuyền độc mộc từng được xem là biểu hiện của sự khá giả và vị thế của gia đình trong cộng đồng, bởi quá trình chế tác đòi hỏi nhiều công sức cũng như nguồn vật liệu quý.

         Ngày nay, thuyền độc mộc ngày càng trở nên hiếm gặp. Những thân cây lớn đạt tiêu chuẩn để làm thuyền ngày càng khó tìm, trong khi những nghệ nhân có tay nghề truyền thống cũng dần mai một theo thời gian. Bên cạnh đó, sự phát triển của các phương tiện giao thông hiện đại đã khiến loại hình phương tiện sông nước truyền thống này dần vắng bóng trong đời sống thường nhật.